Bronisław Piłsudski

Ze wstydem przyznaję, że do niedawna nie miałem pojęcia o tym, że Józef Piłsudski miał starszego brata (z którym zresztą w młodości był bardzo związany). Bronisław Piłsudski miał niezwykle bogatą i barwną biografię, którą chcę w tym wpisie, przybliżyć. Był bez wątpienia patriotą i związał się z emigracyjnymi środowiskami niepodległościowymi, ale w przeciwieństwie do swojego brata, nie angażował się bezpośrednio w walkę o odzyskanie przez Polskę niepodległości. Został natomiast sławnym etnografem i dziś ma swój pomnik w… Japonii. Zmarł tragicznie, samobójczą śmiercią, na kilka miesięcy przed odrodzeniem polskiej państwowości.

Uczniowie gimnazjum w Wilnie w roku 1885. Bronisław Piłsudski drugi od lewej, Józef – trzeci od lewej. Bardzo ciekawy zwyczaj niezapinania kilku środkowych guzików w gimnazjalnym mundurku. Fot. audiovis.nac.gov.pl

Całe życie Bronisława Piłsudskiego zostało zdeterminowane przez jego młodzieńcze wybory. W gimnazjum w Wilnie, do którego uczęszczał razem z bratem, założył patriotyczne kółko samokształceniowe. Kółko zostało szybko wytropione przez carską Ochranę, zaś Bronisław został karnie przeniesiony do Petersburga, gdzie miał dokończyć naukę. Zdał tam maturę i rozpoczął studia na Wydziale Prawa petersburskiego uniwersytetu. Ale i tam zaangażował się w działalność konspiracyjną. Związał się z organizacją Narodna Wola, która kilka lat wcześniej wsławiła się zorganizowaniem skutecznego zamachu na cara Aleksandra II. W okresie studiów Bronisława, planowała zamach na kolejnego cara – Aleksandra III. Ochrana wykryła spisek i aresztowała spiskowców. Bronisław Piłsudski został skazany na śmierć, ale później wyrok zamieniono na 15 lat katorgi na Sachalinie.

Sachalin uchodził w owych czasach za najstraszniejsze zesłanie; już to ze względu na ekstremalne oddalenie od centrum Rosji, już to ze względu na surowy klimat i obcość cywilizacyjną miejscowych autochtonów. Ale paradoksalnie: ta obcość cywilizacyjna ludności, stała się nowym celem życia i nowym powołaniem Bronisława Piłsudskiego. Mniej więcej w tym samym czasie, w którym skazany został Bronisław, także Józef Piłsudski, w innym procesie, skazany został na kilka lat katorgi. Złożył oficjalną prośbę do władz o możliwość odbycia kary na Sachalinie; chciał być bowiem blisko brata. Jego prośba została odrzucona i bracia zostali rozdzieleni na wiele lat.

Rejon, w którym przebywał Bronisław Piłsudski, był zasiedlony przez lud zwany Giliakami. Zesłaniec od razu zainteresował się ich kulturą, zwyczajami, wierzeniami i bardzo oryginalnym folklorem. Nauczył się też ich języka, a niedługo później również języka innego ludu: Ajnów, także zasiedlającego Sachalin. Jego zdolności zwróciły uwagę rosyjskich naukowców; zaproponowano mu współpracę z Carską Akademią Nauk. To oznaczało zupełną zmianę trybu życia Polaka. Jego sytuacja materialna uległa radykalnej poprawie, zniknęły też ograniczenia w swobodzie poruszania się. Jego opracowania i zebrane materiały miały dużą wagę naukową – zaczynał zdobywać sławę wykraczającą poza granice Rosji. Warto zwrócić uwagę, że w swojej pracy badawczej wykorzystywał najnowsze zdobycze techniki: aparat fotograficzny i fonograf, który specjalnie dla niego sprowadzono z Ameryki. Fonograf był marki Edison, a zapisów dźwięku dokonywano na wałkach pokrytych woskiem. W latach 80-tych XX wieku, firma Sony skonstruowała i wykonała specjalny czytnik laserowy, który umożliwił odtworzenie dźwięku zapisanego na tych wałkach.

Podczas wieloletniego pobytu wśród Ajnów, Piłsudski założył rodzinę. Pojął za żonę krewną naczelnika jednej z ajnuskich wsi i miał z nią dwoje dzieci. Gdy jednak, w roku 1905, postanowił wyjechać do Japonii (jego katorga nie dobiegła wtedy jeszcze końca – jego wyjazd był nielegalny), krewni żony odmówili zgody na wyjazd jej i dzieci; Piłsudski opuścił Rosję sam. W Japonii zabawił krótko. Wyjechał do Stanów Zjednoczonych, a stamtąd do Polski. W roku 1906 był już w Krakowie, gdzie spotkał się z bratem Józefem i zamieszkał nawet w tej samej co on, kamienicy. Nie potrafił się jednak w Polsce odnaleźć. Ciągle popadał w konflikty z innymi ludźmi i zmieniał miejsca pobytu; przez jakiś czas mieszkał w modnym wówczas Zakopanem, gdzie był ważnym członkiem miejscowej bohemy. Na wieść o wybuchu wojny wyjechał do Szwajcarii, gdzie wkrótce włączył się w prace Komitetu Narodowego Polskiego. W sierpniu 1917 roku Komitet został uznany przez mocarstwa alianckie, za oficjalne przedstawicielstwo Polski, w związku z czym jego siedzibę przeniesiono do Paryża. Bronisław Piłsudski miał wszelkie dane, żeby stać się jednym z ojców-założycieli państwa polskiego, ale na przeszkodzie stanęła choroba. Na domiar złego była to choroba trudna do zrozumienia dla otoczenia, mianowicie depresja. Tymczasem depresja jest, dla większości chorych, chorobą śmiertelną. W jej przypadku śmierć jest zawsze samobójcza, ale jest bezsprzecznie skutkiem choroby. Nie inaczej było w przypadku Bronisława Piłsudskiego. Zginął w nurtach Sekwany, 17 maja 1918 roku. Niemal w przededniu proklamowania niepodległej Polski.

1 października 2008 roku Narodowy Bank Polski wprowadził do obiegu monetę upamiętniającą Bronisława Piłsudskiego. Moneta o nominale 10 zł wybita została stemplem lustrzanym w srebrze. Fot. biznes.onet.pl

Przy pisaniu powyższego tekstu opierałem się na informacjach zawartych w artykule Marka Skalskiego ‚Ten drugi Piłsudski’, opublikowanego w numerze 23-24/2016 tygodnika Najwyższy Czas.

4 komentarze

  1. łukasz 18/06/2016
    • Jan Adamski 18/06/2016
  2. Bolesław Czyszak 20/06/2016

Zostaw komentarz